Psalmy Rabina Cylkowa – wstęp



  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    Psalmy Rabina Cylkowa

    Po raz drugi w historii wydawnictwa „World Without End”, z ogromną radością i wzruszeniem przekazuję na ręce czytelników ważną część Biblii Hebrajskiej w przekładzie Izaaka Cylkowa. Tym razem jest nią Księga Psalmów.

    Wzruszenie jest tym większe, iż to właśnie od Psalmów rozpoczęła się biblijna praca translatorska tego niezwykłego polskiego Rabina z przełomu XIX i XX wieku. Praca ta trwała niemal aż do jego śmierci w roku 1908 i przyniosła kulturze polskiej tłumaczenia niemal wszystkich ksiąg Biblii Hebrajskiej (za wyjątkiem czterech, które w momencie wybuchu wojny istniały wyłącznie w rękopisie i najpewniej spłonęły w pożodze warszawskiego getta)…

    Podobnie jak to miało miejsce w przypadku wydanej przez moje wydawnictwo w 2015 roku „Tory”, także i „Psalmy” zostały na potrzeby tej publikacji całkowicie przepisane ręcznie z „faksymile” oryginalnego XIX wiecznego wydania do nowoczesnych formatów elektronicznych stosowanych dziś na świecie do zapisu dzieł biblijnych.

    Dzięki temu „Psalmy” Cylkowa ukazują się również jednocześnie, w postaci całkowicie elektronicznej (eBook) oraz jako książka mówiona (audiobook). Historię obecnej oraz poprzedniej publikacji[1] opisuję w dalszej części wstępu.

    Zanim jednak tę historię przedstawię, niezbędne jest wyjaśnienie czytelnikom jak i kiedy powstał ten przekład i kim był jego autor, rabin Izaak Cylkow…

    Rok 1883 – Warszawa  …

    W roku 1883 drukarnia Aleksandra Ginsa wydaje „Psalmy” w języku Polskim, które „Tłumaczył i objaśnił Dr. J. Cylkow”:

  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    Wagi tego wydarzenia nie można nie doceniać. Pamiętajmy, że Polska, jako państwo nie istniała, a wszystkie książki wydawane wtedy w Warszawie musiały obowiązkowo zawierać tak uwłaczające dla Polaków słowa: „Дозволено Цензурою”. Tak też i było z Psalmami Cylkowa. Cenzura stawia swój stempel:

    Rabin Cylkow, we wstępie do wydania, wyjaśnia (pamiętajmy też – na „oczach” cenzury) motywy, jakie doprowadziły go do tego tłumaczenia:


    Sukces „Psalmów” wśród, przede wszystkim, polskiej młodzieży żydowskiej, którzy mogli nareszcie studiować, dla wielu w swoim ojczystym języku, był z całą pewnością zachętą dla Rabina Cylkowa do dalszych tłumaczeń.

    Poznajmy teraz bliżej autora, idąc częściowo … wstecz w historii jego życia i dzieła.

    Rok 1895 – Kraków  …

    Wydawnictwo Józefa Fiszera. Ukazuje się dzieło „Pięcioksiąg Mojżesza”, które „tłomaczył i podług najlepszych źródeł objaśnił, Dr I. Cylkow”[2]. Książka została wydana „Nakładem Tłomacza”. Tłumaczenie Tory – najważniejszych pięciu ksiąg Bibili Hebrajskiej było, po „Psalmach” drugim przedsięwzięciem warszawskiego rabina. Ale nie było ostatnim – na przełomie XIX i XX wieku wydana została większość Ksiąg Proroczych (Newiim) i Pism (Ketuwim). Kilka ksiąg wydano już po śmierci Cylkowa, a księgi (Pisma) Daniela, Ezry, Kronik i Nechemiasza, kompletujące całość tłumaczenia Tanachu

    (czyli wszystkich ksiąg Biblii Hebrajskiej), które Cylkow pozostawił w rękopisie zaginęły podczas Zagłady w Warszawie…

    Poza księgami biblijnymi, Cylkow tłumaczył również modlitewnik Machzor oraz Kazania i Nauki. Dziś zadania wydawania, (jako faksymile) dzieł Cylkowa podejmuje się krakowskie wydawnictwo Austeria[3].

    Rok 1878  – Warszawa …

    Spójrzmy na kontekst – osobisty i historyczny dzieła Cylkowa. Nie ma bowiem wątpliwości, że tłumaczenia biblijne na język polski były najważniejszym przedsięwzięciem w całej jego działalności. Podstawowego znaczenia Pism dla Żydów nie trzeba wyjaśniać. Ale już ich tłumaczenia na język polski i to w specyficznych warunkach Polski końca XIX wieku –pozbawionej sto lat wcześniej państwowości i poddanej restrykcjom zaborów, w tym cenzurze – było przedsięwzięciem niezwykłym.  Łączyło w sobie przywiązanie do żydowskiej tradycji i religii z umiłowaniem języka polskiego – niewątpliwie języka ojczystego dla ogromnej części społeczności polskich żydów.

    Miały też one znaczenie historyczne i polityczne, podkreślały patriotyczne zaangażowanie Rabina. Nie sposób nie zauważyć tego w kontekście zdumiewającego wydarzenia z 26 września 1878 roku, kiedy to Cylkow, mimo surowego zakazu władz carskich wygłosił, podczas uroczystości otwarcia Synagogi na Tłomackiem, kazanie po Polsku – i tym samym wymusił akceptację władz carskich dla tej praktyki!

  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    Z kazania tego pochodzi ten niezwykły i jakże aktualny do dziś fragment[4]:

    „(…) religie nie po to istnieją, aby jątrzyć i roznamiętniać, aby ludzi rozdwajać i rozdzielać, i ziarna niezgody miedzy nimi rozsiewać, lecz po to jedynie, żeby uspokajać i miarkować, żeby ich zbliżać do siebie i do jednomyślnego działania ku wspólnemu dobru pobudzać.

    (…) religia nie powinna być burzą, która wykorzenia i niszczy, ale słońcem, które oświeca i ogrzewa, i kwiaty, i owoce rozwija (…) prawdziwą religią jest ta, która w każdej religii prawdę uznaje i w każdej wierze wiarę szanuje (…) nikt wyłącznego przywileju do nieba nie nabył, ani też wyłącznego przywileju do ziemi (…) na niebie i na ziemi jeden tylko panuje Bóg, który jedną tylko ma miłość dla wszystkich i jedną tylko sprawiedliwość dla wszystkich…”

    Rok 1854 – Warszawa-Berlin

    W wieku 13 lat (w 1854) cała rodzina Cylkowów przenosi się do Warszawy, gdzie ojciec Izaaka otrzymuje posadę nauczyciela Talmudu w Warszawskiej Szkole Rabinów. W tej szkole kształci się też młody Izaak. Po zakończeniu nauki w Szkole Rabinów, Izaak wstępuje do Cesarsko-Królewskiej Medyko-Chirurgicznej Akademii w Warszawie z zamiarem zostania lekarzem. Wkrótce jednak zmienia zdanie i z pomocą ojca wyjeżdża na stypendium zagraniczne do Berlina. W Berlinie finalizuje studia uniwersyteckie i doktoryzuje się w zakresie filozofii i lingwistyki. Do Warszawy wraca w roku powstania styczniowego (1863) i rozpoczyna służbę społeczną. Zostaje opiekunem żydowskich szkół dla dzieci, rozpoczyna działalność kaznodziei (synagoga przy ul. Daniłowiczowskiej).

    Wspólnie z innymi wybitnymi przedstawicielami społeczności żydowskiej pomaga w reformie warszawskich szkół Talmud-Tora, przywraca do życia szkółki religijne przy synagodze. Lista działań Izaaka Cylkowa jest długa, nie ma jednak wątpliwości, iż podjęte właśnie w tamtych latach dzieło tłumaczenia Psalmów, Tory a następnie również wszystkich pozostałych ksiąg Tanachu jest największym ze wszystkich dokonań Cylkowa i prawdziwym dziełem jego życia.

    Rok 1841 – Bieżuń…

    Izaak Cylkow urodził się na Mazowszu w miasteczku Bieżuń w 1841 roku w rodzinie Mojżesza Aarona Cylkowa (1813-1884) – powszechnie poważanego znawcy Talmudu, człowieka niezwykle skromnego i mądrego. Mazowsze było prawdziwą ojczyzną dla rodziny Cylkowów – od lat trzydziestych XIX wieku dzielili czas pomiędzy Bieżuń, Warszawę i Kuchary (obecnie Kuchary Żydowskie) gdzie ojciec Izaaka był nauczycielem i zarządcą w majątku Salomona Posnera. I Bieżuń i Kuchary leżą nad tą samą piękną mazowiecką rzeką Wkrą otoczoną mokradłami i łąkami…

    Nie sposób nie pamiętać o tym otoczeniu i specyficznym klimacie czytając dziś Cylkowa i kontemplując jego polszczyznę…

    Nie sposób też nie pamiętać o tym, iż Mojżesz Aaron Cylkow wychowywał młodych Żydów, w tym synów Salomona Posnera i własnego syna Izaaka – na Polaków Wyznania Mojżeszowego – zwolenników postępu i asymilacji kulturowej, ale zawsze z zachowaniem wiary przodków…

  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    Rok 1908 – Warszawa

    Przeszliśmy tu ścieżką życia Izaaka Cylkowa wstecz – od przyszłości do przeszłości. Nieubłagany los spina tę drogę klamrą śmierci – Izaak Cylkow umarł, po poważnej chorobie serca, dnia 1 grudnia 1908 roku w Warszawie…

    Był aktywny do końca – na kilka dni przed śmiercią wraz z Bolesławem Prusem, oraz katolickimi i protestanckimi księżmi aktywnie uczestniczył jeszcze w pracach towarzystwa Higiena Praktyczna…

    W mowie pogrzebowej wygłoszonej przez dr Henryka Nusbauma czytamy[5]:

    „Izaak Cylkow, głęboki znawca wiedzy judaistycznej i starohebrajskiej literatury, znał, cenił i kochał arcydzieła literatury polskiej i umiał cenić iście podniosłe prądy sprawiedliwości, bezwzględnej tolerancji i wszechmiłości ducha kultury polskiej. Ubolewał szczerze nad bezpłodnymi i nietwórczymi objawami antysemityzmu w społeczeństwie polskim”.

    W dalszej części mowy pogrzebowej dr Nusbaum zwracał uwagę, na idealną harmonię w działalności zmarłego pomiędzy świętą czcią dla religii praojców i dziejów narodu żydowskiego a umiłowaniem „wspólnej, naszej drogi i świętej ziemi ojczystej (…) miłością i wyrozumiałością względem braci naszych innowierców i odwiecznych ziemi tej dzieci!”.

    Zadumani nad tym cytatem, nie możemy zapomnieć słów papieża Jana Pawła II zwróconych, prawie 100 lat później w tę „drugą” stronę – do Żydów: „Przede wszystkim obie nasze religie, w pełni świadome licznych łączących je więzów, (…) chcą być uznawane i respektowane, każda w swej własnej tożsamości, bez jakiegokolwiek synkretyzmu i dwuznacznego przywłaszczania.”[6]

    Lata 2004 – 2016 – Łódź… czyli jak powstały niniejsze wydania dzieł Rabina Cylkowa.

    Historia moich wydań rozpoczyna się w roku 2004 w łódzkim Klubie Fundacji Ronalda S. Laudera. Tam odkryłem, wydane metodą kserograficzną kopie (wykonane z mikrofilmów) Tory Izaaka Cylkowa (w tym czasie wydania Austerii nie były jeszcze dostępne). Od samego początku byłem zafascynowany niezwykłym, archaicznym, ale pięknym językiem przekładu, z którym postanowiłem coś zrobić. Wiedziałem, że jedyne, co mógłbym twórczego zrobić, to wydać je w formie elektronicznej – czyli w formie eBook’ów oraz koniecznie, audiobook’ów. Systematycznie do pracy zabrałem się jednak dopiero na początku 2008 roku. Tu małe wyjaśnienie – głównym moim zajęciem jest działalność w sferze biznesu – na pograniczu pracy naukowej, a zatem miałem naprawdę niewiele czasu na coś, co początkowo było jedynie moim hobby. Wtedy postanowiłem problem braku czasu rozwiązać jedyną dostępną mi metodą – systematycznej i regularnej pracy, nieangażującej dziennie więcej niż 15 minut, ale za to wykonywanej dosłownie każdego dnia….

    Ręczne przepisanie…

    … I tak zacząłem w 2008 roku ręcznie przepisywać tekst Tory.

    Zadanie nie było łatwe… Po pierwsze w tekście Tory występował polski znak „diakrytyczny”, kreskowane é – niewystępujący już we współczesnej polszczyźnie[7]. Wprowadzanie tego znaku wymagało ode mnie zmodyfikowania programu obsługi klawiatury komputera, jakiego używałem do pisania.

  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    Ponadto, przewidując już wtedy różnorodne elektroniczne wydania Tory Cylkowa, musiałem wybrać format, który pozwałby na łatwe elektroniczne przetwarzanie jej tekstu. Wybrałem format „Zefania XML”[8].

    Wpisywanie tekstu Tory zajęło mi w ten sposób łącznie prawie trzy lata. Notowałem zawsze też nazwy miejsc gdzie pisałem i dziś są tam miasta począwszy od Aleksandrowa Łódzkiego, gdzie mieszka dziś moja Mama i gdzie pochowany jest mój Ojciec (to jemu dedykowałem pierwsze wydanie Tory Cylkowa), poprzez najważniejsze miasta Europy, Jerozolimę, Hajfę aż do wielkich miast Ameryki Północnej i Kanady. Ostatnie wersy Tory przepisałem 31 grudnia 2010 w Synagodze Remu w Krakowie.

    Mając już więcej wprawy, Psalmy przepisałem niemal w całości w roku 2015 – głównie podczas porannych medytacji przed pracą w Gainesville na Florydzie.

    Błędy i pomyłki…

    Ponieważ cały tekst wpisywany był ręcznie, zdarzały się podczas tego procesu błędy i pomyłki. Mam nadzieję, że większość z nich usunąłem podczas trzech rund korekty.

    Jest jednak jeden przypadek błędu w oryginalnym wydaniu Psalmów Rabina Cylkowa z 1883, o jakim muszę napisać, gdyż zmusił on mnie do wcielenie się w samego autora przekładu…

    Otóż, zapewne w skutek błędu zecera, dwa ostatnie wersety Psalmu 103 są w wydaniu z 1883 roku powtórzone i zniekształcone:

    Stosując metodę porównawczą (podobne konstrukcje słowne w innych tłumaczeniach Cylkowa, oraz tłumaczeniem Mamre Institute na język angielski[9]), wersety te zamieniłem na:

    21Uwielbiajcie Boga wszystkie zastępy Jego; wszyscy słudzy Jego, spełniający wolę Jego.

    22Uwielbiajcie Boga wszystkie twory Jego; na każdym miejscu władztwa jego. Uwielbiaj duszo moja Boga.

    Jest to jedyna, moja ingerencja w dzieło Cylkowa, jakie znamy z druku z 1883 roku. Mam nadzieję, że zostanie zaakceptowana i nie wzbudzi kontrowersji…

    Projekty, eBook i Audiobook …

    W tym miejscu warto wspomnieć, że niniejsze wydanie nie jest jedynie moi dziełem. Projekty graficzne wydania drukowanego jak i elektronicznego wykonała Beata Wawrzecka. Beata również wykonała skład typograficzny wydania. Wydanie elektroniczne, wykonałem samodzielnie stosując różne pomocnicze programy, jakie sam tworzyłem oraz darmowe narzędzie o nazwie Sigil[10].

    Nagranie dźwiękowe (audiobook) to dzieło łódzkiego aktora Łukasza Bzury. Zostało wykonane w studiu dźwiękowym „Studio Sonar” Adama Potęgi w Łodzi. Autorem kompozycji muzycznych, których fragmenty oddzielają od siebie nagrania Psalmów jest Lucjan Wesołowski.

  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    Dedykacja

    Niniejsze wydanie Psalmów Rabina Cylkowa dedykuję pamięci Feliksa Kaufmana, Łodzianina, którego niemal cała rodzina zginęła podczas Shoach w obozie w Chełmnie nad Nerem. Feliks był ojcem mojego przyjaciela z Izraela.

    Poznałem Feliksa w jego domu rodzinnym w Hajfie w roku 2009. Kiedy pojawiliśmy się u Niego wraz z żoną, pierwszymi słowami, jakie wypowiedział – piękną i poprawną polszczyzną – były „Dzień dobry! Panie Mirku, ja już pięćdziesiąt lat po polsku nie mówiłem”, a na jego twarzy pojawiły się łzy wzruszenia.

    Celebrowaliśmy nasze spotkanie, prowadząc długie rozmowy z Nim i z jego żoną Ester, o Łodzi i Polsce – wyłącznie po polsku! Wtedy zrozumiałem bliżej sens dzieła Cylkowa i znaczenia języka polskiego dla Żydów, jak i mojego w tym wszystkim zadania…

    Mam nadzieję, że to wydanie pozwoli spojrzeć inaczej na Psalmy Cylkowa, a ich obecność w nowoczesnych mediach elektronicznych (eBooki, audiobooki) ostatecznie zaprzeczy stwierdzeniu Czesława Miłosza, który twierdził, że „dzieło Cylkowa, trwa jako samotny monument na cmentarzysku polskich Żydów”[11] .

    A pierwszym, kto z „Wysokości Niebios” albo ze „Świata jaki ma nadejść”, cieszyć się z tego będzie – będzie sam Czesław Miłosz …

     Mirek Sopek
    Łódź, 16 kwiecień 2017

    Przypisy

    [1] „Tora dla Polaków i Żydów” World Without End Publishing, Łódź 2015.

    [2] Słowa „tłomaczył” (wydanie Fiszera) or „tłumaczył” (wydanie Ginsa) pozostawiam tak jak w oryginalnych stronach tytułowych dzieł.

    [3] Wydawnictwo Austeria. Kraków-Budapeszt: www.austeria.pl. Strona poświęcona Izaakowi Cylkowowi: http://www.austeria.pl/d238_izaak_cylkow.html

    [4] Cytat z artykułu Bogdana Burdzieja, „Izaak Cylkow – tłumacz starego testamentu, poprzednik Miłosza” Znak 1988, nr. 396

    [5] Relacja z mowy pogrzebowej Cylkowa z artykułu Bogdana Burdzieja, „Izaak Cylkow – tłumacz starego testamentu, poprzednik Miłosza” Znak 1988, nr. 396

    [6] Przemówienie w Synagodze Większej w Rzymie 13 kwietnia 1986 w „Przemówienia i homilie Ojca Świętego Jana Pawła II” – wybór Janusz Poniewierski – Wydawnictwo Znak (1977).

    [7] Kreskowane e – é – „e ścieśnione” (brzmiące pośrednio pomiędzy „e” a „y”)  prawdopodobnie obecne już w polszczyźnie staropolskiej, zostało „oficjalnie” przywrócone w dobie polszczyzny nowopolskiej i było używane aż do 1936 roku kiedy zostało zlikwidowane z oficjalnej polszczyzny postanowieniem Polskiej Akademii Umiejętności (por: http://pl.wikipedia.org/wiki/G%C5%82oski_pochylone oraz http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_ortografii_polskiej

  • Psalmy Rabina Cylkowa - wstęp



    [8] Opis standardu Zefania: http://en.wikipedia.org/wiki/Zefania_XML Strona projektu: www.sourceforge.net/projects/zefania-sharp

    [9] “A Hebrew – English Bible According to the Masoretic Text and the JPS 1917 Edition” Mechon Mamre (http://www.mechon-mamre.org)

    [10] Strona programu: https://code.google.com/p/sigil/

    [11] Czesław Miłosz. Wstęp tłumacza do Księgi Psalmów. Editions du dialogue. Paris 1981.